tijd

Forms

tijd m or f (plural tijden, diminutive tijdje n)^[1] In the 19th and 20th centuries tijd was masculine, but before that it could also be feminine, as fixed phrases show: ten tijde van and destijds beside indertijd and tegelijkertijd.^[1][2]

Etymology

It is inherited from Middle Dutch tijt, inherited from Old Dutch tīt, inherited from Proto-West Germanic *tīdi, inherited from Proto-Germanic *tīdiz (“time”).^[3][1][4] The same word is Old Saxon tīd, Old High German zīt (modern German Zeit), Old Frisian tīd (modern West Frisian tiid), Old English tīd (modern English tide, which now means only the tide of the sea) and Old Norse tíð (modern Swedish tid).^[3][5][4] Beside it stood a Germanic form with another suffix, Proto-Germanic *tīman-, the source of Old English tīma (modern English time) and Old Norse tími.^[3][6][5]

Both are probably abstract nouns from the root Proto-Indo-European *deh₂(i)- (“to divide”), the root of Ancient Greek δαίομαι (daíomai, “to divide”): time would first have been “what is divided off” or “allotted”.^[3][5][6] Kroonen writes the noun Proto-Indo-European *dh₂i-tí- and compares the Norse verb tíða (“to strive”), which may keep an older meaning.^[4] De Vries found the explanation rather abstract, and De Vries and De Tollenaere also allow a root meaning “to stretch”, as in a “span” of time.^[5][7]

Earliest recorded meaning

The Wachtendonck Psalms of the 10th century already have the word for a period, tit uuala te likene “a time of favour”, and ne faruuirp mi an tide eldi, “cast me not off in the time of old age”.^[3][8] Around 1100 the Leiden Willeram uses it for the right moment: thes neis nogh niet zid, “it is not yet time for that”.^[3][8] Both main senses, a stretch of time and a point in time, are thus Old Dutch.^[3]

Semantic evolution

In Middle Dutch the word was very frequent, for time as such, the right moment, a duration, a period, an occasion, a season and a lifetime, and phrases such as te allen tiden meant “always”.^[2][3] From it came adverbs such as altijd, destijds and tijdens, and with the prefix ge- the collective getijde.^[3]

Grammarians used tijd for a verb tense from the 16th century, translating Latin tempus: tyt in 1568, den tegenwoordigen tijdt “the present tense” in 1571 and verleden tyd in 1584.^[3] Several modern phrases are calques: de tijd doden from English “to kill time”, de goede oude tijd from French le bon vieux temps and het is de hoogste tijd from German es ist die höchste Zeit.^[9] Tijd is geld translates the English 18th-century proverb “time is money”, and the komkommertijd, “cucumber time”, is the slack summer season in trade.^[10]

O mijn tijd! and lieve tijd! are mild oaths in which tijd stands in for hemel or God, recorded from 1781.^[11] In Surinamese Dutch mijn tijd! is still a cry of surprise.^[12] The word passed into Negerhollands (tied), Berbice Dutch (titi), Javindo (tet) and Chinese Malay (tèt “on time”).^[13]

Timeline

• 901–1000 – Old Dutch tit “period” in the Wachtendonck Psalms.^[3][14][8]
• c. 1100 – Zid “the right moment” in the Leiden Willeram.^[3][8]
• c. 1200 – First Middle Dutch record, from Limburg.^[2]
• 1568 – Tyt is first used for a verb tense.^[3]
• 1612 – Time is personified as de oude Tydt.^[15]
• 1781 – The oath o mijn tijd appears.^[11]

Meanings

Noun

1. time, the continuous passing of events, measured in seconds, hours and years.^[16][17][1]
2. The right or appointed moment: Het wordt tijd om te vertrekken.^[16][8]
3. A period, a stretch of time: Ze heeft een tijd in Gent gewoond.^[16][17]
4. (sports) The time an athlete takes to finish a course.^[16]
5. An age or era: in de tijd van de Romeinen.^[16]
6. A recurring season or hour for something, as in etenstijd.^[16]
7. (grammar) A tense of the verb.^[16][3][1]
8. (geology) A unit of time one rank below a period.^[16]

Word family

• deeltijd
• destijds
• komkommertijd
• tegelijkertijd
• tijdens
• getijde
• maaltijd
• arbeidstijd
• bedtijd
• bloeitijd
• bronstijd
• bronsttijd
• eertijds
• etenstijd
• gelijktijdig
• altijd
• tij
• hoogtij

Related words

• English tide
• English time
• German Zeit

Usage notes

Bij tijd en wijle means “now and then”, and de tand des tijds is the wear of time.^[1][15]

References

1. ^ a b c d e f g Wiktionary, the free dictionary, https://en.wiktionary.org
2. ^ a b c Pijnenburg, W. J. J., et al. (2001), Vroegmiddelnederlands woordenboek: woordenboek van het Nederlands van de dertiende eeuw in hoofdzaak op basis van het Corpus-Gysseling, Leiden: Instituut voor Nederlandse Lexicologie; gtb.ivdnt.org
3. ^ a b c d e f g h i j k l m n Philippa, Marlies; Debrabandere, Frans; Quak, Arend; Schoonheim, Tanneke; Sijs, Nicoline van der (2003–2009), Etymologisch woordenboek van het Nederlands, 4 vols., Amsterdam: Amsterdam University Press; online via etymologiebank.nl
4. ^ a b c Kroonen, Guus (2013), Etymological Dictionary of Proto-Germanic, Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 11, Leiden / Boston: Brill
5. ^ a b c d Vries, Jan de (1971), Nederlands etymologisch woordenboek, Leiden: Brill
6. ^ a b Franck, Johannes; Wijk, Nicolaas van (1912), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2nd ed., 's-Gravenhage: Nijhoff
7. ^ Vries, Jan de; Tollenaere, Félicien de (2004), Etymologisch woordenboek: onze woorden, hun oorsprong en ontwikkeling, 23rd ed., Utrecht: Het Spectrum, p. 384
8. ^ a b c d e Oudnederlands Woordenboek (2009–), Instituut voor de Nederlandse Taal, Leiden; gtb.ivdnt.org
9. ^ Sijs, Nicoline van der (2005), Groot leenwoordenboek, Utrecht / Antwerpen: Van Dale
10. ^ Stoett, F. A. (1923–1925), Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden, 4th ed., 3 vols., Zutphen: Thieme
11. ^ a b Sterkenburg, P. G. J. van (2001), Vloeken: een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie, 2nd ed., Den Haag: Sdu
12. ^ Donselaar, J. van (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg: Coutinho
13. ^ Sijs, Nicoline van der (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag: Sdu; with additions from the Uitleenwoordenbank (2015)
14. ^ Sijs, Nicoline van der (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam / Antwerpen: Veen
15. ^ a b Vries, Matthias de; Winkel, L. A. te, et al. (1882–1998), Woordenboek der Nederlandsche Taal, 29 vols., 's-Gravenhage / Leiden: Nijhoff / Sijthoff / SDU; supplement 2001; gtb.ivdnt.org
16. ^ a b c d e f g h Van Dale Groot woordenboek hedendaags Nederlands (2014), Utrecht / Antwerpen: Van Dale Uitgevers
17. ^ a b Algemeen Nederlands Woordenboek (2009–), Instituut voor de Nederlandse Taal, Leiden; anw.ivdnt.org