Etymologically
Log in

eerst

This is the current revision of this entry, as edited by bogdan on 21 October 2026 at 15:39. This address is a permanent link to this version.
Changes in this edit History

Pronunciation

  • /eːrst/, [ɪːrst][1]

Forms

eerst[1]

Etymology

It is inherited from Middle Dutch eerst (also ⟨erst⟩, ⟨ierst⟩), inherited from Old Dutch ērist, inherited from Proto-West Germanic *airist, inherited from Proto-Germanic *airista- (“earliest, first”), the superlative of *air (“early”), which is continued in eer and eerder.[2][1][3][4] The same word is Old Saxon ērist, Old High German ērist (modern German erst), Old Frisian ērost (modern West Frisian earst) and Old English ǣrest, which survives in erst and erstwhile.[2][5][6]

The word served at once as an ordinal number, now eerste, and as an adverb.[2][7] The Early Middle Dutch dictionary describes it as the adverb ⟨eer⟩ with the superlative suffix ⟨-st⟩.[8]

Earliest recorded meaning

Old Dutch eriste “first” and the adverb erist “first, before” both occur about 1100 in the Egmond Williram, which speaks of thaz eriste uers, “the first verse”.[2][3][9] Middle Dutch erst “first, formerly” is found in Hendrik van Veldeke's Servas of about 1200.[2]

Semantic evolution

In 13th-century Middle Dutch the adverb meant “before, formerly”, as in a West Flemish line of 1285 on the temple that Solomon eerst had built, and also “in the first place” and “first of all”.[8] With comende it meant “next”, of a coming feast day (1291), and erst coops was said of goods bought straight from the producer (1286).[8] The sense “only, not until”, now formal and usually expressed by pas, is recorded from 1290.[2][10]

As an ordinal eerste formed many phrases: de eerste de beste, the first that comes along, is recorded in 1732, and van de eerste tot de laatste, all without exception, in 1806.[7] The biblical de laatsten zullen de eersten zijn and the proverb die eerst komt, eerst maalt became common sayings.[11]

An emphatic eerst like German erst (dat was me eerst een kerel!) was condemned by Moortgat in 1925 as a germanism, though he noted it in the dialect of the Hageland.[12] Dutch eerst and eerste passed into Negerhollands, Berbice Creole Dutch esti and Javindo, and Afrikaans has eers.[13][1]

Timeline

  • c. 1100 – Old Dutch eriste and erist in the Egmond Williram.[2][3]
  • c. 1200 – Middle Dutch erst in Veldeke's Servas.[2]
  • 1285 – Eerst “formerly” in a West Flemish text.[8]
  • 1290 – Eerst in the sense “only, not until”.[2]
  • 1732 – De eerste de beste, the first that comes along.[7]

Meanings

Adverb

  1. first, before anyone else: zij was er het eerst.[10][1]
  2. First, before something else happens: eerst eten we, dan gaan we wandelen.[10][1][14]
  3. At first, originally, in the beginning: eerst wilde hij niet, later wel.[10][1]
  4. (formal) Only, not until: eerst toen kwam de dokter.[10][1]

Word family

  • allereerst
  • eerstaanwezend
  • eerstbedoeld
  • eerstdaags
  • eerstgeboorterecht
  • eerstgeboren
  • eerstgemeld
  • eerstgenoemd
  • eerstkomend
  • eerstverantwoordelijk
  • eerstvermeld
  • eerstvolgend
  • vooreerst
  • eersteling
  • eerstejaars

Usage notes

Voor het eerst means “for the first time”.[10] The ordinal number is eerste (de eerste dag), and eerstens means “firstly”.[1] In the sense “only, not until” most speakers now use pas, and Van Dale marks eerst in that sense as formal.[10]

References

  1. ^ a b c d e f g h i Wiktionary, the free dictionary, https://en.wiktionary.org
  2. ^ a b c d e f g h i Philippa, Marlies; Debrabandere, Frans; Quak, Arend; Schoonheim, Tanneke; Sijs, Nicoline van der (2003–2009), Etymologisch woordenboek van het Nederlands, 4 vols., Amsterdam: Amsterdam University Press; online via etymologiebank.nl
  3. ^ a b c Oudnederlands Woordenboek (2009–), Instituut voor de Nederlandse Taal, Leiden; gtb.ivdnt.org
  4. ^ Vries, Jan de (1971), Nederlands etymologisch woordenboek, Leiden: Brill
  5. ^ Veen, P. A. F. van; Sijs, Nicoline van der (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2nd ed., Utrecht / Antwerpen: Van Dale Lexicografie
  6. ^ Vercoullie, Jozef (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 3rd ed., 's-Gravenhage / Gent: Nijhoff / Van Rysselberghe & Rombaut
  7. ^ a b c Vries, Matthias de; Winkel, L. A. te, et al. (1882–1998), Woordenboek der Nederlandsche Taal, 29 vols., 's-Gravenhage / Leiden: Nijhoff / Sijthoff / SDU; supplement 2001; gtb.ivdnt.org
  8. ^ a b c d Pijnenburg, W. J. J., et al. (2001), Vroegmiddelnederlands woordenboek: woordenboek van het Nederlands van de dertiende eeuw in hoofdzaak op basis van het Corpus-Gysseling, Leiden: Instituut voor Nederlandse Lexicologie; gtb.ivdnt.org
  9. ^ Sijs, Nicoline van der (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam / Antwerpen: Veen
  10. ^ a b c d e f g Van Dale Groot woordenboek hedendaags Nederlands (2014), Utrecht / Antwerpen: Van Dale Uitgevers
  11. ^ Stoett, F. A. (1923–1925), Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden, 4th ed., 3 vols., Zutphen: Thieme
  12. ^ Moortgat, A. (1925), Germanismen in het Nederlandsch, Gent
  13. ^ Sijs, Nicoline van der (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag: Sdu; with additions from the Uitleenwoordenbank (2015)
  14. ^ WikiWoordenboek (Dutch Wiktionary), nl.wiktionary.org